Giữa miền quê giàu truyền thống của Hà Tĩnh, Di tích lịch sử cấp quốc gia Mộ và Nhà thờ Hồ Phi Chấn ở thôn Đông Văn, xã Đồng Tiến vẫn lặng lẽ lưu giữ hào khí Tây Sơn cùng tinh thần trung nghĩa, yêu nước của bậc tiền nhân. Trải qua bao thăng trầm lịch sử, nơi đây không chỉ là địa chỉ đỏ giàu giá trị văn hóa, lịch sử mà còn khơi dậy niềm tự hào quê hương trong mỗi thế hệ hôm nay.

Miền quê xã Đồng Tiến, tỉnh Hà Tĩnh sáng, xanh, sạch, đẹp.

Về với miền quê giàu truyền thống lịch sử và văn hóa của Hà Tĩnh, Di tích lịch sử cấp quốc gia Mộ và Nhà thờ Hồ Phi Chấn ở thôn Đông Văn xã Đồng Tiến vẫn lặng lẽ trường tồn cùng năm tháng như một biểu tượng thiêng liêng của lòng trung nghĩa, khí phách anh hùng và tinh thần yêu nước. Không chỉ là nơi lưu dấu cuộc đời, sự nghiệp của vị tướng tài ba dưới triều Tây Sơn, di tích còn là chứng nhân của một giai đoạn lịch sử hào hùng, nhắc nhớ các thế hệ hôm nay về tinh thần quật cường của cha ông trong buổi đất nước đầy biến động. 

Nhà thờ Đô đốc tướng quân Hồ Phi Chấn trước năm 2019.

Trải qua bao thăng trầm của thời gian, bằng sự quan tâm của các cấp chính quyền, ngành văn hóa cùng con cháu dòng họ, di tích ngày càng được bảo tồn, tôn tạo khang trang, trở thành địa chỉ đỏ giàu ý nghĩa giáo dục truyền thống trên quê hương Hà Tĩnh. Đặc biệt, năm 2019, Mộ và Nhà thờ Hồ Phi Chấn được công nhận là Di tích lịch sử cấp quốc gia, khẳng định những giá trị to lớn về lịch sử, văn hóa và truyền thống yêu nước mà di tích lưu giữ qua nhiều thế hệ.

Hồ Phi Chấn sinh ra trong một gia đình nông dân nghèo sống bằng nghề chài lưới ở giáp Trung Thủy, tổng Hạ Nhất, phủ Thạch Hà, nay thuộc xã Đồng Tiến, tỉnh Hà Tĩnh. Cuối thế kỷ XVIII, đất nước rơi vào cảnh loạn lạc, chiến tranh phong kiến liên miên khiến đời sống nhân dân lầm than, đói khổ. Chứng kiến cảnh quan lại, địa chủ áp bức, bóc lột dân nghèo, Hồ Phi Chấn sớm nuôi chí lớn, đứng lên tập hợp nghĩa quân, lấy thóc gạo của người giàu chia cho người nghèo, bênh vực những phận người cơ cực.

Toàn cảnh khu Di tích lịch sử cấp Quốc gia, Mộ và Nhà thờ Hồ Phi Chấn sau khi được tôn tạo sửa chữa. 

Từ đó, uy danh của ông vang xa khắp vùng, được nhân dân yêu mến, đùm bọc và che chở. Nhiều lần quan quân triều đình mở các cuộc truy bắt nhưng đều thất bại. Những trận giao tranh giữa nghĩa quân của Hồ Phi Chấn với lãnh binh Dương Tiến – tướng của chúa Trịnh – tại Đò Vang, vùng biển Thạch Trị hay Trung Thủy – Thạch Văn nay là xã Đồng Tiến đã cho thấy tinh thần quả cảm và ý chí kiên cường của người anh hùng áo vải. Không khuất phục được bằng sức mạnh, quân phong kiến còn dùng mọi cách dụ dỗ, treo thưởng để bắt ông, nhưng trước lòng trung nghĩa và ý chí sắt son của Hồ Phi Chấn, mọi âm mưu đều không thành.

Cổng và hạ điện, trung điện, thượng điện Nhà thờ Hồ Phi Chấn.

Khi phong trào Tây Sơn nổi dậy, Hồ Phi Chấn đã tham gia nghĩa quân và nhanh chóng trở thành một tướng lĩnh tài ba, dũng cảm, nổi tiếng với tài chỉ huy chiến đấu, “tả xung hữu đột”, lập nhiều chiến công hiển hách. Với những đóng góp to lớn cho phong trào Tây Sơn, năm Quang Trung thứ 5, ông được vua Quang Trung ban sắc phong ghi nhận công trạng. Sau khi vua Quang Trung đột ngột qua đời, vua Quang Toản nối ngôi, lấy niên hiệu là Cảnh Thịnh. Hồ Phi Chấn tiếp tục tận trung phò tá triều Tây Sơn chống lại quân Nguyễn Ánh nhằm bảo vệ giang sơn và triều đình. Ghi nhận lòng trung thành cùng những chiến công của ông, vua Cảnh Thịnh tiếp tục ban sắc phong tưởng thưởng.

 Du khách dâng hương tại phần mộ Hồ Phi Chấn

Năm 1802, khi nhà Tây Sơn lâm vào thời khắc cam go trước các cuộc tấn công quyết liệt của quân Nguyễn Ánh, Hồ Phi Chấn được giao trọng trách trấn giữ tuyến đường thượng đạo giáp ranh Thanh Hóa – Nghệ An. Trong cuộc chiến không cân sức, ông bị quân địch vây bắt, tra tấn dã man đến kiệt sức rồi anh dũng hy sinh, để lại niềm tiếc thương vô hạn trong lòng nhân dân. Để tưởng nhớ công lao của vị tướng trung liệt, cuối triều Tây Sơn, nhân dân và con cháu dòng họ đã lập đền thờ Hồ Phi Chấn. Ban đầu, đền gồm một tòa nhà nhỏ với tường bao và mái che giản dị nhưng trang nghiêm. Trong đền đặt bàn thờ và khắc đôi câu đối ca ngợi công lao của ông:

“Khai quốc thừa gia minh thiết khoan 

Lịch triều gia tặng điệp long chương”

Lãnh đạo xã Đồng Tiến dâng hương tại lễ giỗ Đô đốc tướng quân Hồ Phi Chấn

 Trải qua thời gian cùng bao biến thiên lịch sử, ngôi đền ngày nay đã được phục dựng khang trang, uy nghi, hướng mặt ra biển cả, tựa lưng vào làng quê thanh bình. Đây là một trong những di tích tiêu biểu gắn với phong trào Tây Sơn trên quê hương Hà Tĩnh, mang đậm giá trị lịch sử, văn hóa và tinh thần yêu nước.

Trong những năm gần đây, Di tích lịch sử cấp quốc gia Mộ và Nhà thờ Hồ Phi Chấn luôn nhận được sự quan tâm của các cấp chính quyền, ngành văn hóa cùng con cháu dòng họ trong công tác bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị. Nhiều hạng mục như khuôn viên, sân hành lễ, hệ thống tường bao, lối đi, cảnh quan cây xanh cùng các công trình phụ trợ đã được đầu tư nâng cấp, chỉnh trang khang trang, bề thế hơn. Việc phục dựng và tu bổ được thực hiện trên tinh thần giữ gìn tối đa những giá trị lịch sử, văn hóa truyền thống gắn với cuộc đời và sự nghiệp của danh tướng Hồ Phi Chấn – người con ưu tú đã dành trọn cuộc đời cho nghĩa lớn của dân tộc.

Khu Di tích LSVH cấp Quốc gia Mộ và Nhà thờ Hồ Phi Chấn luôn được dòng họ Hồ ở thôn Đông Văn, xã Đồng Tiến  bảo vệ và quản lý chu đáo.

Ngày nay, ngôi đền không chỉ là nơi thờ tự linh thiêng để nhân dân và con cháu dòng họ tưởng nhớ công lao của vị tướng tài ba, mà còn trở thành điểm sinh hoạt văn hóa, giáo dục truyền thống giàu ý nghĩa. Mỗi dịp lễ, tết hay ngày giỗ của ông, đông đảo nhân dân, con em quê hương cùng du khách thập phương lại về dâng hương tưởng niệm, bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đối với bậc tiền nhân đã có nhiều đóng góp cho lịch sử dân tộc.

Vào các dịp lễ giỗ Đô đốc tướng quân Hồ Phi Chấn, địa phương tổ chức các hoạt động văn hóa, TDTT.

Cùng với đó, công tác tuyên truyền, giới thiệu giá trị của di tích ngày càng được chú trọng thông qua các hoạt động giáo dục truyền thống, tìm hiểu lịch sử địa phương, góp phần khơi dậy niềm tự hào quê hương và lòng yêu nước trong thế hệ trẻ. Việc bảo tồn và phát huy giá trị Di tích lịch sử cấp quốc gia Mộ và Nhà thờ Hồ Phi Chấn không chỉ góp phần gìn giữ một địa chỉ đỏ gắn với phong trào Tây Sơn trên quê hương Hà Tĩnh, mà còn là sự tri ân sâu sắc đối với một vị tướng trung liệt đã dành trọn cuộc đời mình cho non sông, đất nước.