Giữa không gian làng quê thanh bình, dưới những tán cây xanh cổ kính, Miếu Ao lặng lẽ soi bóng bên mặt nước như một chứng nhân của bao lớp thời gian. Trải qua hàng trăm năm mưa nắng, ngôi miếu vẫn hiện hữu, linh thiêng và trầm mặc, trở thành điểm tựa trong đời sống tinh thần của biết bao thế hệ người dân địa phương ở Hà Tĩnh nói chung và nhân dân xã Đồng Tiến nói riêng.

Miếu Ao được  tu bổ nâng cấp khang trang sạch đẹp soi mình bên mặt nước.

Miếu Ao thuộc làng Nhụy Uyên xưa, nay là thôn Bắc Tiến, xã Đồng Tiến. Từ lâu, nơi đây đã trở thành một địa chỉ văn hóa tâm linh quen thuộc, thu hút Nhân dân và du khách gần xa tìm về dâng hương, chiêm bái, gửi gắm những ước nguyện về cuộc sống bình an, mùa màng tươi tốt, mưa thuận gió hòa.

Miếu thờ Tam Lang Long Vương. Bởi ngôi miếu nằm trên một khu vực ao rộng nên từ bao đời nay, Nhân dân vẫn thân thuộc gọi bằng cái tên giản dị: Miếu Ao.

Không ai biết chính xác Miếu Ao được dựng lên từ khi nào. Chỉ biết rằng, theo những tư liệu cổ, dấu tích và câu chuyện về ngôi miếu đã tồn tại từ hàng trăm năm trước. Sách An Tĩnh cổ lục của Hippolyte Le Breton ghi lại một truyền tích gắn với vua Lê Thánh Tông trên đường tiến quân đánh Chăm Pa.

Lãnh đạo xã Đồng Tiến dâng hương vào các dịp lễ, tết cầu mong quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa.

Tương truyền, khi đoàn chiến thuyền của nhà vua đi qua vùng đất này, bỗng nhiên thuyền mắc cạn. Gió ngừng thổi, mái chèo như bị một sức mạnh vô hình níu giữ. Sau khi hỏi người dân bản địa, nhà vua cho làm lễ tạ vị thần linh của vùng đất. Kỳ lạ thay, gió lại nổi lên, đoàn chiến thuyền tiếp tục hành trình. Sau ngày thắng trận trở về, nhà vua xuống chiếu thờ phụng vị thần đã linh ứng, phù trợ quân vương.

Từ đó, câu chuyện về sự linh thiêng của Miếu Ao cứ thế được truyền từ đời này sang đời khác, trở thành một phần ký ức không thể tách rời của làng quê Nhụy Uyên.

Trong dân gian còn lưu truyền một câu chuyện huyền bí về vị Thần Rắn – Thủy Thần.

Chuyện kể rằng, thuở xa xưa, bên dòng sông Rèn có đôi vợ chồng nghèo là Đức Vương và Thanh Nữ. Cuộc sống quanh năm gắn với mò cua, bắt ốc, chăn trâu, cắt cỏ. Hai vợ chồng thương yêu nhau nhưng mãi không có con.

Một đêm tháng Sáu, khi Thanh Nữ đi gánh nước, bà nhìn thấy một ngôi sao bay qua rồi rơi xuống giếng. Khi chiếc mo cau vừa chạm mặt nước, ánh sáng bỗng vỡ tung thành muôn vàn vì sao lấp lánh. Nước được gánh về trong veo kỳ lạ. Từ ngày dùng nguồn nước ấy, hai vợ chồng ngày càng khỏe mạnh.

Không lâu sau, Thanh Nữ mang thai và sinh ra ba quả trứng nối liền nhau. Từ đó nở ra một Xà Lang kỳ lạ. Dẫu sợ hãi, hai vợ chồng vẫn yêu thương, chăm sóc như chính đứa con mình hằng mong đợi.

Rồi trong một lần vô tình, Đức Vương làm Xà Lang đứt thành ba khúc. Khi dân làng chạy đến, Xà Lang đã biến mất. Trong giấc mơ sau đó, người cô đã khuất hiện về báo rằng đó là người của trời. Ba khúc Xà Lang hóa thành ba anh em, mỗi người trấn giữ một vùng. Người em thứ ba trôi về vùng sông Kèn, làng Nhụy Uyên, tổng Hạ Nhất. Dân làng từ đó lập đền thờ Tam Lang Long Vương – chính là Miếu Ao ngày nay.

Dẫu nhuốm màu huyền thoại, những câu chuyện được truyền qua bao thế hệ đã phản ánh sâu sắc tín ngưỡng thờ Thủy Thần của cư dân nông nghiệp xưa. Với những con người sống nhờ ruộng đồng, sông nước, nước không chỉ nuôi dưỡng mùa màng mà còn là nguồn sống, là niềm hy vọng. Bởi vậy, tín ngưỡng thờ Thần Rắn, Thủy Thần đã ăn sâu vào đời sống tinh thần của cộng đồng từ thuở xa xưa.

 Dấu ấn kiến trúc giữa không gian cổ kính

Miếu Ao có khuôn viên rộng 15.682m², được bao bọc bởi cây cối xanh mát. Bước qua cánh cổng miếu, dường như những ồn ào của cuộc sống thường nhật dần lùi lại phía sau, nhường chỗ cho một không gian tĩnh tại, cổ kính và linh thiêng.

Toàn bộ khu di tích gồm hệ thống cổng, cột nanh, tường dắc, nhà quan tả, quan hữu, nhà che ngựa, tắc môn, nhà khách, nhà bia, nhà hương, Hạ điện, Trung điện và Thượng điện.

Nét cổ kính, kiến trúc xây dựng thời xưa vẫn còn nguyên vẹn

Ngay tại cổng chính, đôi câu đối bằng chữ Hán như một lời nhắc nhở mỗi người khi bước chân vào chốn linh thiêng:

“Nhập môn hạ mã Linh miếu Miệu Ao”Nghĩa là:

“Vào đến cửa phải xuống ngựaĐây là Miếu Ao linh thiêng.”

Đi sâu vào bên trong là những cột nanh, những bức tường cổ, tượng quan văn, quan võ trong tư thế uy nghi. Trên cột còn lưu đôi câu đối:

“Đức đại yên dân thiên cổ thịnhCông cao hộ quốc vạn niên trường.”

Nghĩa là:“Đức lớn yên dân ngàn năm thịnh Công lao giúp nước muôn năm dài.”

Tắc môn với hình ảnh “Cá chép hóa rồng”, tượng ngựa đầy đủ yên cương; những mái đao cong vút; hình rồng, phượng, chim hạc được đắp nổi công phu… tất cả tạo nên vẻ đẹp kiến trúc vừa gần gũi, vừa uy nghiêm.

Đặc biệt, trong khuôn viên miếu còn lưu giữ bia đá ghi lại công đức của những người đã đóng góp tiền của để trùng tu, tôn tạo di tích dưới triều vua Tự Đức. Đó không chỉ là một hiện vật lịch sử, mà còn là minh chứng cảm động về tấm lòng của Nhân dân đối với nơi thờ tự linh thiêng của quê hương.

Hạ điện, Trung điện và Thượng điện nối tiếp nhau tạo thành không gian thờ tự trang nghiêm. Những mái ngói vảy, hình rồng chầu mặt nguyệt, những bức phù điêu, long ngai, hương án và bức hoành phi “Phúc địa chung linh” như đưa mỗi người trở về với chiều sâu của lịch sử, nơi dấu xưa vẫn còn hiện hữu trong từng viên gạch, mái ngói.

Ngôi Miếu được gìn giữ bằng tấm lòng của cán bộ và nhân dân gần xa

Trải qua bao biến thiên của lịch sử, Miếu Ao đã nhiều lần được trùng tu, sửa chữa. Theo bia đá và những bản gỗ còn lưu giữ tại miếu, di tích từng được trùng tu vào các năm 1926 và 1947, trong những năm gần đây tiếp tục được trung nâng cấp, Miếu Ao ngày càng khang trang,

Điều đáng quý là trong mỗi lần tu bổ, chính Nhân dân trong vùng lại chung tay góp công, góp của. Người có tiền góp tiền, người có sức góp sức. Bằng tình yêu quê hương và lòng thành kính với tiền nhân, các thế hệ người dân đã cùng nhau gìn giữ ngôi miếu qua năm tháng.

Dâng hương, hoa, sản vật tế lễ lên thượng điện Miếu Ao

Ngày 08/8/2005, Miếu Ao được công nhận là Di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh theo Quyết định số 1592-QĐ/UB-VX của UBND tỉnh. Đó không chỉ là sự ghi nhận giá trị lịch sử, kiến trúc và văn hóa của di tích, mà còn là niềm tự hào của bao thế hệ người dân quê hương.

Miếu Ao - Nơi hồn quê hội tụ

Ngày nay, Miếu Ao vẫn giữ một vị trí đặc biệt trong đời sống văn hóa tinh thần của Nhân dân. Mỗi ngày rằm, mồng Một, mỗi dịp Tết đến xuân về, người dân lại thành kính tìm về dâng nén tâm hương.

Vào các ngày đầu tháng, ngày rằm, đặc biệt là Lễ Kỳ phúc lục ngoạt, đông đảo người dân gần xa  đã về thắp hương tại Miếu Ao để cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu

Có người cầu sức khỏe. Có người cầu gia đình bình an. Người nông dân cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu. Và cũng có những người con xa quê trở về, chỉ mong được đứng dưới mái miếu xưa, thắp một nén nhang để nhớ về nguồn cội.

Đặc biệt, vào ngày mồng 1 tháng 6 âm lịch hằng năm, lễ Kỳ phúc Lục ngoạt được tổ chức trang trọng, thu hút đông đảo Nhân dân và du khách gần xa. Trong làn khói hương trầm, giữa không gian cổ kính, những giá trị văn hóa truyền thống lại được đánh thức, trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Hơn một di tích, Miếu Ao là ký ức của làng quê. Là nơi lưu giữ những câu chuyện mà ông bà kể lại cho cháu con. Là dấu nối giữa quá khứ và hiện tại, giữa con người hôm nay với tiền nhân thuở trước.

Thời gian có thể phủ màu rêu phong lên mái ngói. Những câu chuyện xưa có thể nhuốm màu huyền thoại. Nhưng lòng thành kính, niềm tự hào và ý thức gìn giữ di sản của người dân quê hương vẫn còn nguyên vẹn.

Miếu Ao vẫn ở đó, trầm mặc dưới bóng cây xanh, soi mình bên mặt nước, lặng lẽ gìn giữ hồn thiêng của đất và người dân Đồng Tiến qua bao thế hệ.